Inleiding

Misbruik van een middel is het niet-geneeskundig gebruik van een geneesmiddel of ander middel, met als doel om bij de gebruiker een bepaald soort 'gemoedsveranderend' effect te creëren. Dit houdt zowel het gebruik van illegaal vervaardigde middelen in, als het misbruik van wettelijke geneesmiddelen, wanneer die op een manier gebruikt worden waarvoor ze niet bedoeld waren. Dit betekent vaak dat het middel in buitensporige hoeveelheden wordt gebruikt.

Verslaving is een toestand van lichamelijke of geestelijke afhankelijkheid van een middel. Lichamelijke verslaving omvat de ontwikkeling van tolerantie(men heeft steeds meer van het middel nodig om hetzelfde effect te verkrijgen) en onthoudingssymptomendie optreden wanneer de gebruiker het middel niet meer inneemt, en verdwijnen wanneer meer van het middel wordt ingenomen.

Veel verschillende soorten geneesmiddelen kunnen verkeerd gebruikt worden: niet alleen illegale middelen zoals heroïne, cannabis, cocaïne of ecstasy, maar ook voorgeschreven middelen zoals kalmeermiddelen, analgetica (pijnstillers) en slaapmiddelen. Zelfs geneesmiddelen die in de supermarkt verkrijgbaar zijn, kunnen verkeerd worden gebruikt (zoals hoestsiropen of kruidenmengsels). Ook het alcoholmisbruik geeft aanleiding tot grote bezorgdheid.

Sommige met misbruik van een middel samengaande risico's zijn:

• risico op persoonlijke veiligheid (gevaar voor overlijden of letsel door overdosis, ongeluk of geweld)

• aantasting van de gezondheid (met inbegrip van hersenbeschadiging, leverstoornis, mentale problemen, enz.)

• wettelijke gevolgen (kans op gevangenschap, geldboetes en strafblad).

• destructief gedrag (schade berokkenen aan zichzelf, aan familie en aan vrienden).

Afhankelijkheid van een middel is ook een vaak voorkomende oorzaak van financiële problemen en moeilijkheden op het werk of op school. Mensen gaan liegen of stelen om het middel opnieuw te kunnen gebruiken, wat tot gevolg heeft dat ze het vertrouwen verliezen van vrienden en familie. Ze kunnen zich beschaamd en schuldig voelen ten gevolge van hun herhaald falen wanneer ze het gebruik onder controle trachten te houden. Ondanks al deze moeilijkheden ontkennen mensen die afhankelijk zijn van een middel vaak dat ze een probleem hebben. De persoon kan het probleem ontkennen, zelfs al is hij zich ervan bewust en maakt hij zich ongerust over het effect dat zijn misbruik heeft op hemzelf, zijn familie en zijn vrienden. Ondanks die negatieve effecten zijn die mensen genoodzaakt om het middel te blijven gebruiken. Daarom ontkennen ze dat ze een misbruikprobleem hebben, of dat dit probleem henzelf of anderen schade berokkent. Sommigen daarentegen geloven ook echt dat ze geen probleem hebben; die onbewuste ontkenning is één van de effecten van de afhankelijkheid van een middel.

Mensen gebruiken geneesmiddelen en alcohol om verschillende redenen. Alleen als we iemands drijfveren begrijpen, kunnen we verklaren waarom die persoon een middel gebruikt. De oorzaak van drugmisbruik en verslaving hangt af van de aard van het gebruikte middel, van de persoon die het neemt en van de omstandigheden waarin het wordt genomen.

Sommige medicaties zoals slaappillen of pijnstillers zijn lichamelijk verslavend. Dit betekent dat ze veranderingen teweegbrengen in het lichaam, waardoor de persoon eventueel genoodzaakt is om het middel te blijven innemen om normaal te kunnen functioneren (tolerantie). Indien het middel niet wordt ingenomen, treden vervelende onthoudingsverschijnselen op, en de enige manier om dit te vermijden, is het middel opnieuw innemen. Alleen al om die vervelende verschijnselen te vermijden, moet men vaak verhoogde doses van het geneesmiddel innemen. Andere geneesmiddelen kunnen leiden tot geestelijke verslaving,als men hunkert naar het gewenste effect van het geneesmiddel. Zo wordt de persoon afhankelijk van het geneesmiddel om zich goed te voelen. Het bezorgt hem ontspanning, zelfvertrouwen, eigenwaarde en bevrijdt hem van angst, enz. De behoefte aan het geneesmiddel is dan geen gewoon verlangen meer, maar eerder een sterke dwang.

Er zijn bewijzen dat sommige mensen een groter risico lopen op drugmisbruik en verslaving dan andere - zij kunnen een predipositie tot verslaving erven van hun ouders. Sociale druk en andere externe factoren (stress, armoede, andere ziekten) zijn echter ook uitermate belangrijk. Druk van collega's, emotioneel leed en een lage eigenwaarde kunnen allemaal leiden tot misbruik van een geneesmiddel. Een gemakkelijke toegang tot geneesmiddelen vormt een andere belangrijke invloed.

Indien iemand een geneesmiddel gebruikt om zich beter te voelen of om het hoofd te kunnen bieden aan zijn problemen, bestaat de mogelijkheid dat hij voortdurend gaat steunen op drank of geneesmiddelen als een manier om moeilijke gevoelens of situaties uit de weg te gaan. Deze mensen verliezen de vaardigheden die ze nodig hebben in het leven, of leren ze nooit.

Mensen die af en toe geneesmiddelen gebruiken (of alcohol), hebben nooit de bedoeling om er afhankelijk van te worden, maar bij sommige mensen kan een onregelmatig gebruik van een geneesmiddel zich soms ontwikkelen in afhankelijkheid van het middel. Eerst nemen ze het middel in om een aantal redenen (bijv. nieuwsgierigheid, druk van collega's, de behoefte om het hoofd te bieden aan een emotionele crisis). Ze vinden het effect van het middel nuttig of aangenaam. Het geeft hen zelfvertrouwen en ze voelen zich er onverstoord en machtig door. Na een goede ervaring nemen ze het middel nog eens, in een poging het effect te herhalen. Dat kan aanleiding geven tot het steeds vaker innemen van de drug. In een bepaald stadium worden ze ofwel lichamelijk ofwel geestelijk afhankelijk van het middel. Dit betekent dat ze zelf niet meer in staat zijn om het innemen van het middel te stoppen of te verminderen. Om zich normaal te voelen, hebben ze geen andere keuze dan het middel te blijven innemen. Ze beseffen dat ze meer drinken of gebruiken dan ze gewoon zijn, en trachten het gebruik te beperken door de hoeveelheid telkens te verminderen en alleen op bepaalde dagen te drinken/te gebruiken, of door over te stappen op een ander middel. Het komt echter vaak voor dat hun inspanningen uitlopen op een totale mislukking. Het besef dat hij niet in staat is om het drinken of het gebruik te verminderen, kan vaak zeer verwarrend en beangstigend zijn voor de betrokken persoon.

Veel verschillende mensen zijn op veel verschillende manieren getroffen door afhankelijkheid van een middel. Het probleem beperkt zich niet alleen tot berooide heroïneverslaafden of alcoholici op straat. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld een drankje of een middel nodig om zich zelfverzekerd te voelen op een sociale ontmoeting met mensen. Ze hebben dan elke dag een drankje of een middel nodig om onthoudingsverschijnselen te vermijden. Sommigen gebruiken drank of middelen om persoonlijke problemen te vergeten, anderen doen dit om het hoofd te bieden aan de dagelijkse stress. Zelfs al herkennen ze hun probleem niet, ieder die een absolute behoefte voelt om een middel te blijven gebruiken om zich beter te voelen, is feitelijk afhankelijk van dat middel.

Misbruik van een middel door tieners en jonge volwassenen

Misbruik van middelen en alcohol door jonge mensen komt vaak voor en kan ernstige gevolgen hebben. Een groot aantal sterfgevallen (door ongeluk, moord, zelfmoord) van mensen tussen 15 en 24 jaar oud heeft met alcohol of drugmisbruik te maken. Het gebruik van middelen en alcohol draagt ook bij tot gewelddadige misdaden zoals aanranding of verkrachting.

Herhaaldelijk en regelmatig druggebruik als ontspanning kan tot andere problemen leiden, zoals angst en depressie. Sommige tieners gebruiken regelmatig drugs of alcohol om angst, depressie of een gebrek aan positieve sociale vaardigheden te compenseren. Het gebruik van tabak en alcohol door tieners kan soms een eerste stap zijn naar het gebruik van andere drugs, zoals marihuana, cocaïne, hallucinogenen, vluchtige stoffen en heroïne. Een combinatie van nieuwsgierigheid, risicogedrag en sociale druk kunnen het soms erg moeilijk maken voor een tiener of jongere om nee te zeggen.

Een tiener met een familiegeschiedenis van alcohol of drugmisbruik en met een gebrek aan sociale vaardigheden kan snel van experimenteel gebruik overstappen op een patroon van ernstig misbruik of afhankelijkheid, hoewel personen zonder familiegeschiedenis ook risico lopen. Tieners met een familiegeschiedenis van alcohol of drugmisbruik moeten vooral de raad krijgen zich te onthouden en niet te experimenteren. Niemand kan met zekerheid voorspellen wie drugs zal gebruiken of er afhankelijk van worden, maar wel dat de niet-gebruiker dat probleem nooit zal hebben.

Waarschuwingstekenen van drug- of alcoholmisbruik bij tieners kunnen zijn:

• een achteruitgang van de schoolprestaties

• een verandering van vriendengroep

• delinquent gedrag

• een verslechtering van de familierelatie.

Er kunnen ook lichamelijke tekenen zijn, zoals rode ogen, een aanhoudende hoest en een verandering in eet- en slaapgewoonten. Afhankelijkheid van alcohol of drugs kan black-outs en onthoudingsverschijnselen omvatten, alsook ernstige problemen thuis, op school of op het werk.

Behandelen van misbruik en verslaving

De eerste stap in de behandeling is dat de persoon zelf erkent dat hij of zij een probleem heeft. De huisarts kan dan een behandeling voor drugverslaving aanraden. De arts kan de persoon in kwestie aanraden om een arts op te zoeken die gespecialiseerd is in verslavingsproblemen.

Mensen die in zekere mate lichamelijk of geestelijk afhankelijk zijn geworden van een drug, realiseren zich vaak dat zij meer drinken of gebruiken dan gewoonlijk. Ze trachten dan hun inname van drugs te verminderen. Dit kan betekenen dat ze de hoeveelheid die ze telkens innemen, verminderen; dat ze alleen op bepaalde dagen drinken/gebruiken; of dat ze overstappen op een andere drug (bijv. van whisky naar bier, van cannabis naar alcohol, van heroïne naar methadon), enz. Die pogingen om ermee te stoppen kunnen soms een verandering van levensstijl met zich meebrengen (verhuizen, van werk veranderen). Vaak lopen die pogingen echter uit op een totale mislukking, tot verbazing en ontzetting van de persoon in kwestie. Ze moeten dan het feit onder ogen zien dat hun druggebruik uit de hand is gelopen en dat ze nu hulp nodig hebben om hun probleem op te lossen.

De behandeling moet aangepast zijn aan de behoeften van de persoon. Eén enkele behandeling die in alle gevallen wordt gebruikt, bestaat niet. De keuze van de behandeling is ook afhankelijk van de soort drug die de persoon gebruikte. Behandelingen omvatten psychologische therapieën zoals gedragstherapie, evenals medicatie om de persoon te helpen de onthoudingsverschijnselen door te komen. Specifieke punten die aandacht moeten krijgen tijdens de behandeling zijn:

• detoxificatie (het proces waarbij men stopt met het nemen van de drug, terwijl men af te rekenen heeft met lichamelijke verslaving)

• recidive voorkomen

• recidive tegengaan

• revalidatie op langere termijn.